Foto: Flip Franssen

Kwart pensioenfondsen nog altijd open voor belegging in tabak

Eén op de vier pensioenfondsen sluit beleggingen in de tabaksindustrie niet uit, waaronder grote spelers als Shell, Heineken en Detailhandel. Ze gaan daarmee in tegen richtlijnen van de Verenigde Naties die zij zelf onderschrijven, blijkt uit onderzoek van The Investigative Desk.

Door Sergio Nieto Solis | 11 februari 2022

Wie in 1900 één dollar had geïnvesteerd in Amerikaanse tabaksaandelen, zou nu ruim 8.2 miljoen dollar rijker zijn. Wie diezelfde dollar destijds had gespreid over de gehele Amerikaanse markt, had ‘slechts’ 58.191 dollar verdiend. Daarmee zijn tabaksaandelen de meest lucratieve belegging ooit, concludeert de Zwitserse bank Credit Suisse in haar jaaroverzicht van 2020.

De laatste jaren presteren aandelen van Big Tobacco relatief wat minder goed. De allergrootste beleggers investeren er niet meer in. Zij vinden dat de hoge rendementen niet opwegen tegen de maatschappelijke schade van roken. Bij de minder grote fondsen zijn tabaksaandelen nog altijd graag geziene gasten. Uit onderzoek van The Investigative Desk blijkt dat 25 procent van de Nederlandse pensioenfondsen belegging in tabak niet uitsluit.

Het gaat vooral om kleine en middelgrote fondsen die zijn aangesloten bij de Nederlandse Pensioenfederatie. Maar ook forse spelers als Shell, Heineken, Detailhandel sluiten tabaksaandelen nog niet uit.

Samen beleggen de pensioenfondsen zonder tabaksbeleid jaarlijks zo’n 130 miljard euro pensioengeld. Hoeveel daarvan daadwerkelijk in tabak wordt belegd, valt niet vast te stellen. Op vragen daarover geven de fondsen geen antwoord of zeggen ze het niet precies te weten.

Richtlijnen VN
De VN heeft twee duurzaamheidsrichtlijnen opgesteld voor de financiële sector: de UN Global Compact en de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI). In 2017 besloot de organisatie dat tabaksproducten ‘fundamenteel niet overeenkomen’ met de UN Global Compact. Sindsdien kunnen tabaksfabrikanten zich er niet meer bij aansluiten. En in 2018 lanceerde de UNPRI de tobacco free finance pledge waarmee zij beleggers aanspoort om niet meer in tabak te beleggen.

Na de uitsluiting van tabak uit het UN Global Compact stopten grote pensioenfondsen als Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP), Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT) en Pensioenfonds van de Metaalelektro (PME) – met een beheerd vermogen van 613 miljard euro – samen goed voor ruim één derde van de totale pensioenpot – hun beleggingsactiviteiten in tabaksbedrijven. Kort daarna volgden andere grote pensioenfondsen en vermogensbeheerders.

Inmiddels hebben zeker 16 van de 20 grootste institutionele beleggers in Nederland geen tabaksaandelen meer. De grotere pensioenfondsen die nog wel in tabak zitten laten weten dat zij zich houden aan de Pensioenwet, waarin enkel beleggingen in clustermunitie zijn verboden.

Niet bindend
Van de 160 fondsen in de Pensioenfederatie staan 40 dus nog wel open voor tabak. Driekwart van hen onderschrijft de VN-richtlijnen wel, maar geeft er dus geen gevolg aan.

Volgens de betreffende pensioenfondsen hoeft dat ook niet, omdat de richtlijnen niet bindend zijn. Het Pensioenfonds Schoonmaak (een beheerd vermogen van bijna 7 miljard euro), bijvoorbeeld, onderschrijft de VN-richtlijnen maar vinden dat dit ‘geen gevolgen heeft voor beleggingsfondsen die in tabak investeren’. Ze krijgen bijval van o.a. het Pensioenfonds Heineken (ruim 4 miljard euro): ‘dat tabaksproducenten zijn uitgesloten van deze initiatieven betekent niet dat we er niet in mogen beleggen om in overeenstemming met de beginselen te kunnen handelen.’

Volgens Russel Investments – een van ’s werelds grootste vermogensbeheerders – is het actief uitsluiten van tabaksaandelen waarschijnlijk niet van invloed op toekomstige rendementen, omdat ze vaak maar een klein gedeelte van de beleggingsportefeuille beslaan. Onderzoekers van de Universiteit van Maastricht noemen het zelfs ‘zeer onverstandig’ dat pensioenfondsen nog steeds in tabaksbedrijven beleggen. Naarmate de roep om ethische beleggingen toeneemt worden tabaksaandelen steeds risicovoller. Een analyse van ruim tweeduizend studies in opdracht van het ABP leverde een soortgelijke conclusie op: maatschappelijk verantwoord beleggen leidt tot iets minder rendement, maar is ook een stuk veiliger.

Toenemende druk
Pensioendeelnemers lijken de keuze al wel gemaakt te hebben. Zij dringen er bij hun pensioenfonds steeds vaker op aan om uit de tabak te stappen. Voor kleine pensioenfondsen die zelf willen blijven beleggen was de uitsluiting van tabaksaandelen tot nu toe vaak te duur: ‘Dan moet een vermogensbeheerder speciaal voor jou op maat gaan beleggen, dat loopt enorm in de kosten en is enkel voor de grote pensioenfondsen weggelegd’, stelt Hugo Nieuwenhuis, bestuurslid van het pensioenfonds van het Gorinchemse oliebedrijf Calpam.

Die situatie is wel geleidelijk aan het veranderen. De afgelopen jaren zijn er veel duurzame beleggingsfondsen bijgekomen. Nieuwenhuis verwacht dat ook dat kleine pensioenfondsen de overstap zullen gaan maken: ‘Ik denk dat de toezichthouder steeds meer eisen gaat stellen aan de ethische kant van beleggingen. Het lijkt inmiddels risicovoller om niet maatschappelijk verantwoord te beleggen dan om in tabaksaandelen te blijven.’

Tot diezelfde conclusie kwam Calpam, dat 61 miljoen euro beheert: ‘Ons pensioenfondsbestuur bestaat uit zes mensen, voor iedereen is het een parttimejob, de beleggingscommissie vergadert drie keer per jaar’, vertelt penningmeester Alexander Foursoff. Hij is blij met zijn collega’s: ‘Voor kleine pensioenfondsen is het steeds moeilijker om uit de eigen geledingen gekwalificeerde mensen te vinden, uit noodzaak hebben we nu ook externe bestuursleden.’ Met een halve werkdag per persoon zijn grote veranderingen lastig door te voeren: ‘Het is voor ons nog onduidelijk hoe het fonds straks moet zijn ingericht met alle nieuwe regelgeving, en of wij überhaupt nog kunnen en willen voortbestaan.’

Om hun geld veilig te stellen is Calpam sinds kort overgestapt naar een beleggingsfonds dat tabaksaandelen weert: ‘Maar dat was eigenlijk bijvangst. Met het oog op de onzekere toekomst hebben wij gekozen voor een minder risicovolle beleggingsportefeuille. Veel aandelen zijn verkocht en ingeruild voor obligaties. Met het geld dat daarbij vrijkwam hebben we de overstap kunnen maken naar een duurzaam beleggingsfonds’, legt Foursoff uit. Het lagere verwachte rendement als gevolg van de passieve beleggingsstrategie neemt Calpam op de koop toe.

Meer publicaties

Marchanderen met bewijs

Nederland heeft sterk ingezet op protonentherapie. Via een omweg werd deze kostbare bestralingstechnologie als wetenschappelijk bewezen verklaard. Maar dat had onbedoelde gevolgen. Een onderzoek naar

Lees verder »