De verstokte roker weet zijn sigaretten echt wel te vinden

Verbod op tabaksverkoop in supermarkten heeft maar beperkt effect

Sinds het verbod op tabaksverkoop in supermarkten in juli 2024 en door hogere accijnzen is het voor Nederlandse rokers lastiger geworden om aan sigaretten te komen. Maar de verstokte roker is vindingrijk, blijkt uit onderzoek van The Investigative Desk in vier wijken in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Die gaat gewoon de grens over.

Door Lukas Kuijper en Marcel Metze voor The Investigative Desk.

Research: Luuk van Blerkom, Noya Geurts, Guus Hardon en Lukas Kuijper 

Op een middag in februari staat Frans – eigenaar van de Utrechtse tabaks- en gemakswinkel Tabac & Gifts – een doos sigaretten uit te pakken als de winkelbel gaat. Een koude winterse tocht waait naar binnen, terwijl een man richting de kassa loopt. ‘Een pakje Moods graag.’. Frans steekt zijn hand achter een halfgesloten jaloezie, haalt het pakje sigaren tevoren en schuift het over de toonbank. ‘Dat wordt dan drie euro.’ Nadat de klant heeft afgerekend, gaat hij weer verder met uitpakken. ‘De verhoogde accijnzen zorgen ervoor dat mensen de duurdere producten niet meer kunnen betalen,’ zucht hij. 

Minder verkooppunten maar nog altijd veel rokers

Met het doel om in 2040 een ‘rookvrije generatie’ te bereiken, waarin geen enkel kind meer gaat roken, heeft de Nederlandse overheid de afgelopen jaren stapsgewijs een reeks verkoopbeperkingen doorgevoerd. Het begon in 2018 met het verbod op rookruimtes in de horeca. Een jaar later stopten drogisterijen als Kruidvat en Trekpleister. In 2022 werden tabaksautomaten verboden en in juli 2024 viel het doek voor de verkoop van tabak in supermarkten, minisupers en nachtwinkels (Lidl stopte al in 2021). In 2030 zullen ook tankstations en gemakswinkels geen tabak meer mogen verkopen. Rokers kunnen dan alleen nog terecht bij tabaksspeciaalzaken.

In de afgelopen acht jaar is het aantal verkooppunten met bijna 85 procent gedaald. Dat stelt  het onderzoeksbureau SEO, dat onder meer leunt op cijfers van marktonderzoeker Locatus. De grootste stap kwam door het verbod op verkoop in supermarkten, dat leidde tot een meer dan halvering naar ongeveer 4.250 verkooppunten eind 2025. Maar die halvering geldt niet voor het aantal rokers. Drie jaar vóór het verbod op verkoop in supermarkten van kracht werd, verwachtte SEO een daling van 65.000 à 130.000 rokers. Dat valt te bezien. Na een half jaar stond de teller pas op naar schatting 23.000 – een druppel op de gloeiende plaat van nog altijd ongeveer 2,6 miljoen rokers (volgens gegevens van het Trimbos Instituut, de belangrijkste Nederlandse instelling voor verslavingsonderzoek).

Geen compleet beeld

Kloppen de aantallen verkooppunten? En waar halen al die rokers hun sigaretten en tabak vandaan, nu ze niet meer in de supermarkt terecht kunnen? The Investigative Desk (TheID) ging kijken in vier zogenoemde ‘aandachtswijken’, waar het gemiddelde inkomen laag ligt en het percentage rokers relatief hoog: Charlois (Rotterdam), de Bijlmer (Amsterdam), de Schilderswijk (Den Haag) en Overvecht (Utrecht). Wij vonden toch wat meer verkooppunten dan Locatus, de bron waar niet alleen SEO, maar ook de toezichthouder Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit gebruik van maakt. 

Volgens Locatus waren er in maart 2026 in de genoemde vier wijken 41 tabaksverkooppunten – volgens The Investigative Desk 46, een verschil van 12%. We vonden daarnaast ook nog vier minisupers die tabak verkochten, wat formeel niet meer mag. Uit een mondelinge toelichting van Locatus-medewerkster Didian Anggraini bleek dat dit bureau slechts vier veldonderzoekers in dienst heeft, die wijken in alle gemeenten in het hele land bezoeken. Daarmee is de kans reëel dat de Locatus-gegevens behoorlijk achterlopen op de werkelijkheid. Daar komt nog bij dat Locatus alleen potentiële verkooppunten registreert, de veldonderzoekers gaan niet overal naar binnen om te kijken, wat de TheID-onderzoekers in de vier wijken wél hebben gedaan.    

SEO vult de Locatus-gegevens aan met gegevens van de Kamer van Koophandel (KvK en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) – die toezicht houdt op de tabaksverkoop. Op grond daarvan stelt SEO dat er eind november 2025 feitelijk 592 speciaalzaken actief waren in de tabaksverkoop en daarnaast 1890 gemakswinkels. Samen 2482. 

Het onderzoeksjournalistieke platform Pointer kwam op basis van een combinatie van bronnen in februari 2026 op 494 speciaalzaken. Zelf vond TheID eind maart 2026 in totaal 2585 winkels in tabaksproducten in het  KvK-register, waarvan 1473 dit als hoofdactiviteit aangeven. Dat totaal van 2585 ligt niet ver van de SEO-schatting maar het KvK-register maakt geen onderscheid tussen tabaksspeciaalzaken en gemakswinkels die tabak verkopen. 

De bestaande registraties en tellingen geven dus geen haarscherp beeld. Ook de onderzoekers van TheID hebben niet alles in de vier door hen bezochte wijken kunnen opsporen. In de gesprekken hoorden zij veel verhalen dat ook andere winkels en horecazaken, zoals snackbars, tabak zouden verkopen. Tijdens het veldwerk zijn die echter niet aangetroffen.  

Dan maar de grens over 

In de Haagse Schilderswijk, aan de Hobbemastraat, staat sigarenmagazijn Elisa. Bij binnenkomst wordt het oog meteen getrokken door een enorme kleurrijke wand van sigarettenpakjes. Ahmed, eigenaar van de winkel, zit achterover geleund op een stoel achter de toonbank en waakt over de imposante wand. Zijn familiebedrijf bestaat al vijftig jaar, en hij maakt zich zorgen. ‘Mijn klanten verdwijnen,’ fulmineert hij. ‘Twee families moeten hiervan leven. De overheid speelt met mijn broodwinning. Na de volgende prijsverhoging is het klaar.’ Maar hij ziet ook perspectief. In 2030 zal zijn nog bestaande concurrentie (tankstations en gemakswinkels) door nieuwe verkoopverboden verdwijnen. Dat is potentieel goed nieuws voor hem. 

Voorlopig heeft hij er alleen maar concurrentie bij gekregen. Door de prijsverhogingen in 2024 –  grotendeels het gevolg van de accijnsverhogingen – hebben rokers de weg gevonden naar de buurlanden, waar sigaretten goedkoper zijn. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) haalt sindsdien zeker 40 procent van de rokende Nederlanders hun tabak uit het buitenland en gaat 30 procent dat ook persoonlijk daar kopen. De gang over de grens is ook op straat zichtbaar. De douane laat lege pakjes van straat oprapen. In 2024 bleek uit analyse van meer dan vierduizend lege pakjes dat 30 procent een buitenlands accijnszegel had tegenover 18,6 procent in 2023.

Alle tabaksverkopers die The Investigative Desk sprak, merken dat klanten steeds vaker uitwijken naar het buitenland of de illegale handel. Ook Ahmed in de Schilderswijk. ‘Het voelt alsof de maatregelen niet leiden tot minder rokers. Sterker nog, ik denk dat er juist meer wordt gerookt,’ zegt hij terwijl hij naar buiten wijst. ‘Ze halen hun sigaretten goedkoop ergens illegaal of over de grens. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?’

Stap-voor-stap, in een halve eeuw

In 1990 kwam de Nederlandse overheid met de eerste beperkende maatregelen, een verbod op roken in openbare gebouwen. Voorstanders van het Nederlandse stap-voor-stap beleid wijzen erop dat het percentage rokers onder volwassenen sindsdien is gehalveerd van 35 naar 18 procent in 2024 (volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Trimbos Instituut). Dat is mooi, maar het heeft wel bijna 35 jaar gekost. 

In de komende 15 jaar moet dat percentage verder zakken naar 5 procent. De afbouw zal dan een halve eeuw gaande zijn.

Zou het sneller kunnen? Ja, door een verbod op het openen van nieuwe verkooppunten, stelt directeur Carla van Gils van KWF Kankerbestrijding. ‘Hoewel de verkooppunten in supermarkten zijn verboden, is er een flinke groei van tabaksspeciaalzaken buiten supermarkten,’ zei ze tegen het ANP naar aanleiding van het SEO onderzoek. 

Van Gils wil dat er een vergunningstelsel en een registratieplicht worden ingevoerd om meer grip en zicht te krijgen op de speciaalzaken. Want hoewel de overheid het aantal tabakswinkels wil terugschroeven, kunnen ondernemers nog altijd zonder beperkingen nieuwe verkooppunten kunnen openen. Ondanks herhaalde aandrang van de Tweede Kamer is zo’n vergunningstelsel er niet gekomen. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vreesde dat invoering ervan veel extra werk en kosten met zich mee zou brengen, zo blijkt uit documenten die The Investigative Desk met een beroep op de Woo heeft ingezien (zie ons aparte artikel hierover). 

Voorlopig komt er alleen een registratieplicht voor alle verkooppunten van sigaretten, al is nog  niet duidelijk wanneer dit ingaat. Op dit moment is registratie alleen verplicht voor zogenoemde uitgezonderde tabaksspeciaalzaken (tabakswinkels die ook loten en kranten verkopen). Maar een woordvoerder van de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit, die deze registratie verzorgt, geeft tegenover The Investigative Desk toe dat het systeem na een vernieuwing met technische problemen kampt en niet sluitend is.

Nieuwe verleidingstactieken

Jeroen Bommelé, tabaksonderzoeker bij het Trimbos-instituut, vindt het heel goed dat de overheid een duidelijke strategie heeft voor het verminderen van verkooppunten. Zijn zorgen richten zich op wat er na 2032 staat te gebeuren. De speciaalzaken die dan nog tabak verkopen zullen volop reclame mogen maken en producten uitstallen, zolang dat niet zichtbaar is vanaf straat. Maar ondernemers zijn creatief en zoeken de grenzen op. Bommelé wijst op de relatief nieuwe keten van tabaksspeciaalzaken Volado, die is voortgekomen uit Primera. Deze winkels (er zijn er zestien op moment van schrijven, april 2026) hangen aan de buitenkant wel degelijk reclameschermen op. ‘Daarop zie je geen reclame voor sigaretten (dat is verboden), maar wel voor vloeipapier en tipjes’, zegt Bommelé. Zulke reclame laat ‘duidelijk zien dat er tabak verkocht wordt’ en brengt het mensen ‘mogelijk op het idee om te gaan roken’. Volado telt momenteel meer dan vijftien winkels in Nederland en heeft als doel er in 2032 tweehonderdvijftig te hebben. Bommelé: ‘Om te voorkomen dat de winkelomgeving van 2032 zo aantrekkelijk blijft, zou de overheid ook eens kritisch kunnen kijken naar de tabaksreclame en productuitstalling in speciaalzaken.’